Mae Katey-Jo Pilling, Ymchwilydd Cymheiriaid gyda Shelter Cymru, wedi bod yn gweithio gyda Sefydliad Bevan a Shelter Cymru ar ymchwil i brofiadau pobl mewn llety dros dro yng Nghymru. Cyhoeddwyd fersiwn o’r erthygl hon gyntaf yng nghylchgrawn ‘Exchange’ Sefydliad Bevan.
Fel ymchwilydd cymheiriaid, mae fy nghydweithwyr a minnau yn tynnu ar ein profiad bywyd ein hunain o ddigartrefedd a’r argyfwng tai. Oherwydd ein bod yn deall, trwy brofiad, gallwn ofyn y cwestiynau efallai na fydd pobl eraill yn meddwl amdanynt a gallwn uniaethu gyda’r cyfranogwyr mewn ffordd a all gynhyrchu canlyniadau manylach. Rydyn ni’n gweld yr ymchwil trwy lygaid gwahanol ac efallai’n gweld rhywbeth nad yw eraill yn ei weld. Trwy ddefnyddio ein trawma ein hunain fel llinell sylfaen, gallwn weld sefyllfaoedd mewn ffordd mwy cyfannol.
Treuliodd ein tîm bach o ymchwilwyr cymheiriaid amser yn casglu straeon o waith achos Shelter Cymru i ddarparu tystiolaeth ar gyfer yr adroddiad “Nowhere to Call Home”. Fe wnaethom edrych ar dros 250 o achosion, ciplolwg o waith Shelter Cymru yn ystod 6 mis cyntaf y flwyddyn hon.
Roedd pob achos yn unigryw o ran y llety yr oedd pobl yn byw ynddo a’r effaith yr oedd eu sefyllfa yn ei chael ar eu bywydau. Yr hyn oedd yn eu huno i gyd oedd y ffaith bod llety dros dro yn methu pobl a bod gan y rhan fwyaf ohonynt anghenion cymorth ychwanegol fel pryderon iechyd meddwl.
Un achos a oedd yn sefyll allan i mi oedd dyn oedrannus, oedd wedi colli ei goes, a oedd yn dibynnu ar gadair olwyn – rydw i’n mynd i’w alw’n Jim. Rhoddwyd ystafell westy i Jim a ddylai fod wedi bod yn berffaith iddo, roedd ar y llawr gwaelod gydag ystafell hygyrch. Beth arall allai fod ei angen arno? Wel, y broblem oedd y drysau tân – y math sy’n cael ei osod ym mhob gwesty, hostel a llawer o adeiladau eraill. Doedd Jim ddim yn gallu agor y drysau trwm hyn ar ei ben ei hun – yr un oedd yn arwain i’w ystafell o’r cyntedd a’r un i’w ystafell ymolchi o ystafell y gwesty ei hun.
Gadawyd Jim yn methu â gadael ei ystafell ac yn methu â delio â’i anghenion corfforol. Ni chafodd unrhyw help gan ofalwr ac ni roddwyd unrhyw gymorth i sicrhau y gallai ddefnyddio’r ystafell ymolchi neu gynnal ei urddas. Roedd yn rhaid i Jim aros i ffrind ymweld ag ef er mwyn iddo allu defnyddio’r toiled neu ymolchi. Roedd hefyd yn dibynnu ar rywun yn ei helpu i adael yr ystafell i fwyta – nid oedd ganddo gyfleusterau coginio – neu dim ond i fynd allan am chwa o awyr iach. Dywedodd ei fod yn teimlo ei fod wedi cael ei adael i farw yn yr ystafell honno.
Rwy’n defnyddio cadair olwyn weithiau, ac rwy’n cael trafferth gwirioneddol i agor y drysau tân. Rwy’n gymharol ifanc ac ni allaf ddychmygu sut brofiad yw hi i rywun sy’n hŷn ac yn fwy bregus.
Pan wnaethom ni wedyn gyfweld pobl sy’n byw mewn llety dros dro ar hyn o bryd, rwy’n cofio siarad â Jane* a’i merch a oedd yn byw mewn maes carafanau.
Roedd llwydni yn llofftydd y carafanau oherwydd awyru ac insiwleiddio gwael, ac roedd eu hiechyd yn dirywio oherwydd asthma. Roedd eu hiechyd meddwl, a oedd eisoes yn ffactor, wedi gwaethygu cymaint. Roeddent yn dweud wrthyf am achlysuron rheolaidd lle byddai pobl feddw ar eu gwyliau yn baglu heibio’r garafán ac yn taro ar y ffenestri yn yr oriau mân. Roedd chwydu ac anrhegion annymunol eraill yn aml yn cael eu gadael y tu allan i’w drws iddynt ddod o hyd iddynt yn y bore. Roeddent yn teimlo’n anniogel ac yn anghofio.
Dywedodd Jane wrthyf fod pobl eraill wedi cael eu rhoi ar y parc gwyliau gan yr awdurdod lleol, ond dywedodd perchennog y garafán wrthyn nhw i gyd am beidio â siarad am eu sefyllfa. Dywedwyd wrthynt am beidio â datgelu eu bod yn ddigartref ac i ymddwyn fel petaent ar wyliau. Ond nid gwyliau oedd hyn iddyn nhw, dyma oedd eu realiti am gyfnod amhenodol.
I lawer, nid yw’r amodau byw mewn llety dros dro yn unig yn wael, nid ydynt yn dderbyniol. Gwelsom dystiolaeth o amodau byw gwael iawn a phobl yn teimlo nad oedd unrhyw beth y gallent ei wneud i wella eu sefyllfa. Roedd yna fenyw â chlefyd y siwgr nad oedd yn gallu bwyta’n iawn gan nad oedd ganddi gyfleusterau coginio – gan achosi perygl i’w bywyd yn y pen draw. Roedd yna ddynes feichiog a gafodd ei gorfodi i gael cawod am 4 o’r gloch y bore gan mai dyna’r unig dro roedd digon o ddŵr poeth yn y gwesty. Clywsom hefyd am deulu o bump oedd yn rhannu ystafell gydag un gwely dwbl a rhai gwelyau dros dro ar y llawr i’r plant – roedden nhw wedi treulio misoedd yn byw fel hyn.
Gan dynnu ar fy mhrofiad fy hun, rwy’n gwybod faint o effaith y gall byw mewn llety dros dro ei chael ar fywydau pobl. Mae byw mewn llety dros dro wedi cael effaith barhaol ar fy merch fy hun. Buom mewn llety dros dro am bron i ddwy flynedd pan oedd yn blentyn ifanc. Arweiniodd ansicrwydd ein sefyllfa, byw gyda dieithriaid a rhannu cyfleusterau, at fy merch yn datblygu problemau cysgu sy’n parhau hyd heddiw. Mae hi bellach yn 24 oed, yn astudio i fod yn weithiwr cymdeithasol. Mae hi’n gwneud yn dda, ond dim ond ychydig ddyddiau yn ôl bu’n rhaid iddi ofyn am gymhorthion cysgu gan ei meddyg. Ers ein hamser mewn llety dros dro, nid yw hi erioed wedi gallu cysgu’n iawn, ni all suddo i’r cwsg dwfn y mae mawr ei angen am ddigon o amser i gael gorffwys iawn.
Mae’r trawma parhaol hwn yn aml yn effeithio ar blant sydd wedi gorfod byw mewn llety dros dro. Fel oedolion, gallwn resymoli a dod i delerau â’r sefyllfa, ond i blentyn, mae hyn yn fwy anodd. Ar y tu allan maent yn edrych fel petaent wedi addasu’n dda ac yn hapus, ond mae’r trawma, er gwaethaf sesiynau therapi di-ri, yn dal yno a ni ellir dadwneud y difrod bob amser.
Er ei bod dros 17 mlynedd ers i ni fod mewn llety dros dro, mae’r ymchwil hwn wedi dangos nad oes llawer wedi newid. Mae’r amodau gwael yn dal yr un fath ond yr hyn sy’n gwaethygu yw’r niferoedd cynyddol o bobl yn y sefyllfa hon.
I glywed myfyrdodau Katey yn llawn, gallwch wylio’r recordiad o lansiad yr adroddiad ar-lein yma >
