Mae pobl yn mynd i’r llys pan na allant gytuno ar ateb. Gall mynd i’r llys gymryd llawer o amser a chostus, felly mae’n well datrys problemau fel arfer y tu allan i’r llys, er enghraifft drwy ddefnyddio cyfryngu.
Mae’r dudalen hon yn ganllaw i sut y gallai’r llys eich helpu i ddatrys problemau gyda’ch cartref rhent, ond bydd y canlyniad yn dibynnu ar eich hawliau ac amgylchiadau unigol. Os ydych angen mynediad ar unwaith i’r cartref, efallai y gallwch gael hyn drwy’r llysoedd drwy wneud cais am orchymyn anheddu. Mae’n debygol y byddwch angen cymorth cyfreithiwr os ewch i’r llys – gweler gwefan Cymdeithas y Cyfreithwyr am gyngor ar sut i ddod o hyd i un.
A yw’n werth chweil?
Gall cymryd camau llys gostio llawer o arian a chymryd llawer o amser ac ymdrech. Fel arfer, dim ond rhai mathau o gontractau meddiannaeth sy’n werth ymladd drostynt yn y llys: y rhai sydd â hawliau cryf yn gysylltiedig â nhw.
Mae’r rhain yn cynnwys:
- contractau diogel
- tenantiaethau rheoledig neu warchodedig.
Gallwch wirio pa fath o gontract meddiannaeth trwy edrych ar ein hadran cyngor ar rentu. Nid yw contractau safonol gan landlordiaid preifat o reidrwydd yn werth mynd i’r llys oherwydd gallwch gael eich troi allan yn hawdd iawn. Gallai mynd i’r llys fod yn fwy buddiol os oes gennych gontract safonol gan landlord cymunedol, er y gallwch gael eich troi allan yn eithaf hawdd o hyd. Cyn cymryd unrhyw achos llys, mynnwch help gan Shelter Cymru. Gall cynghorydd eich helpu i ystyried eich opsiynau.
Os gallwch chi, fe allech chi geisio trafod gyda’ch partner i ddod o hyd i ateb. Os nad ydych chi’n teimlo y gallwch chi a’ch partner siarad ar eich pen eich hun heb anghytuno, fe allech chi roi cynnig ar gyfryngu. Mae cyfryngu yn wahanol i gwnsela gan ei fod yn ceisio dod i gytundebau ymarferol am gyllid, plant ac eiddo trwy ddefnyddio trydydd parti niwtral (y ‘cyfryngwr’) i’ch helpu i drafod materion. Gall cyfryngu ddod â manteision hirdymor cadarnhaol iawn gan y gall helpu i feithrin dealltwriaeth rhwng cyn-bartneriaid. Mae rhai cyfreithwyr yn cynnig gwasanaethau cyfryngu, neu gallech chwilio ar y Directory of UK mediators.
Beth all y llys ei wneud?
Mae’r hyn y gall y llys ei wneud yn dibynnu a ydych yn briod neu mewn partneriaeth sifil ac yn dod â’ch perthynas i ben yn gyfreithiol ai peidio, neu a ydych yn cyd-fyw. Bydd penderfyniad y llys hefyd yn dibynnu a oes gennych blant, a’ch amgylchiadau personol, megis cyllid ac a oes gennych unrhyw lety arall.
Yn y tymor byr, gall llysoedd gyhoeddi gorchmynion meddiannaeth. Mae gan y rhain y potensial i atgyfnerthu hawliau i’r cartref, eithrio partneriaid o’r cartref neu’r ardal, neu ganiatáu ailfynediad i’r cartref os oes angen. Mae’r gorchmynion fel arfer yn para am gyfnod byr, ond mewn rhai amgylchiadau, megis os ydych yn briod, mewn partneriaeth sifil neu’n gyd-ddeiliad contract, gallant bara’n hirach.
Yn y tymor hir, gall llysoedd drosglwyddo contractau meddiannaeth o un deiliad contract i’r llall, neu o un deiliad contract i ddeiliad nad yw’n ddeiliad contract. Gallant ddatgan bod un partner yn byw yn y cartref am gyfnod penodol o amser, neu ddweud y dylai un partner dalu iawndal i’r llall os, er enghraifft, mae’r partner arall wedi dioddef colled ariannol drwy golli ei gartref.
Costau a gweithdrefnau llys
Mae p’un a fydd yn rhaid i chi dalu costau llys ai peidio yn dibynnu ar eich amgylchiadau. Gallwch ddarllen mwy am gostau ar wefan y Gwasanaeth Llys.
Ni fydd yn rhaid i chi dalu ffi os ydych yn derbyn:
- Cymhorthdal Incwm
- Credyd Cynhwysol
- LCG Seiliedig ar Incwm
- Credyd Treth Gwaith, ar yr amod nad ydych hefyd yn cael Credyd Treth Plant
- Lwfans Cyflogaeth a Chymorth yn Seiliedig ar Incwm
- Credyd gwarant Credyd Pensiwn.
- Neu nad yw eich incwm gros yn fwy na therfyn penodol (y gallwch ei wirio yn y llys)
Os nad ydych yn gymwys i gael eich eithrio rhag ffioedd, efallai y byddwch yn dal yn gymwys i gael dileu’r ffi yn rhannol, yn dibynnu ar lefel eich incwm. Bydd angen i chi atodi prawf o’ch budd-dal neu incwm i’ch ffurflen gais ar gyfer eithrio neu ddileu ffioedd. Gallwch ganfod a ydych yn gymwys i gael cymorth cyfreithiol i dalu costau eich cyfreithiwr gan ddefnyddio’r gyfrifiannell cymorth cyfreithiol a gyrchir drwy wefan Directgov.
A fydd angen cyfreithiwr arnaf?
Os ydych yn bwriadu ysgaru, gwahanu oddi wrth eich partner neu wahanu gyda’ch partner, neu ddiddymu eich partneriaeth sifil gofrestredig, mae’n debygol y bydd angen cyfreithiwr arnoch ar ryw adeg i’ch helpu i ddatrys eich problemau cartref ac ariannol. Mae’n bosibl y gallwch chi roi trefn ar bethau eich hun os nad oes gennych chi blant, neu os nad ydych chi wedi bod yn briod neu gyda’ch gilydd am gyfnod hir iawn, ond os ydych chi’n rhannu llawer o asedau ac yn methu cytuno sut i’w rhannu, efallai y bydd angen cymorth cyfreithiol arnoch chi.
Gall cyfryngu helpu yn yr amgylchiadau hyn. Mae’n darparu trydydd parti niwtral i’ch helpu chi a’ch partner i wneud penderfyniadau, ac mae’n debygol o fod yn rhatach na chyfreithiwr.
Os penderfynwch fod yn rhaid i chi weld cyfreithiwr, efallai mai dim ond unwaith y bydd angen i chi eu gweld, ond mae’n well darganfod ble rydych chi’n sefyll. Bydd angen cyfreithiwr cyfraith teulu arnoch, y gallwch ddod o hyd iddo gan ddefnyddio teclyn canfod cyfreithiwr Cymdeithas y Cyfreithwyr neu Resolution.
Ffioedd
Mae taliadau cyfreithwyr yn seiliedig ar faint o amser y maent yn ei dreulio ar eich achos. Cofiwch gael amcangyfrif cyn i chi ddechrau, ond cofiwch y gall ffioedd godi wrth i’ch achos fynd yn ei flaen. Os gwnaethoch gychwyn yr ysgariad, efallai y byddwch hefyd yn atebol i dalu ffioedd llys. Mae’n bosibl y gallwch gael help i dalu costau os ydych yn gymwys i gael cymorth cyfreithiol – gweler costau a gweithdrefnau’r llys, uchod.
Did you find this helpful?
Diweddarwyd y dudalen hon ddiwethaf: Hydref 10, 2026
Mae’r wybodaeth sydd ar y wefan hon yn cael ei diweddaru a’i chynnal gan Shelter Cymru a dim ond canllawiau cyffredinol ar y gyfraith yng Nghymru y mae’n eu rhoi. Ni ddylid ei hystyried na dibynnu arni fel datganiad cyflawn nac awdurdodol o’r gyfraith.