Ydych chi’n ‘gymwys’ am help?

Beth mae bod yn ‘gymwys’ yn ei olygu?

Mae bod yn ‘gymwys’ ar gyfer cymorth digartrefedd yn dibynnu ar eich statws mewnfudo a phreswylio. Mae rheolau gwahanol ar gyfer dinasyddion Prydeinig, gwladolion gwledydd yr UE neu AEE a phobl o genhedloedd eraill.

Dim ond pobl sy’n ‘gymwys’ sydd â hawl i gymorth digartrefedd llawn gan y cyngor.

Os ydych yn byw yn y DU, yn ddinesydd Prydeinig ac nad ydych wedi treulio amser yn byw mewn gwledydd eraill yn ddiweddar byddwch bron yn sicr yn ‘gymwys’. Mae dau brif grŵp o bobl nad ydynt efallai’n ‘gymwys’. Y rhain yw:

• pobl a allai fod â hawliau i fyw yma ond sydd wedi treulio amser yn byw yn rhywle arall ac nad ydynt yn cael eu hystyried yn ‘breswylydd arferol’
• pobl nad ydynt yn ddinasyddion Prydeinig a/neu nad oes ganddynt hawliau llawn i fyw yma oherwydd eu statws mewnfudo.
• Os yw eich gŵr, gwraig, partner sifil neu riant yn gymwys, efallai y byddwch yn gymwys eich hun (hyd yn oed os yw eich perthynas wedi dod i ben).

Yng Nghymru, hyd yn oed os nad ydych yn gymwys, dylech gael gwybodaeth gyffredinol a chyngor ar sut i atal digartrefedd, dod o hyd i lety neu gael cymorth pellach.

A yw holl ddinasyddion Prydain yn gymwys?

Rydych yn gymwys os ydych yn ddinesydd Prydeinig sy’n byw yn y DU ac nad ydych wedi treulio amser yn byw dramor yn ddiweddar.

Efallai na fyddwch yn gymwys os ydych yn ddinesydd Prydeinig ond wedi dychwelyd i’r DU ar ôl byw dramor am gyfnod hir. Mae hyn oherwydd mai dim ond i bobl sy’n cael eu dosbarthu fel ‘preswylydd arferol’ y gall cynghorau ddarparu cymorth digartrefedd. Pan fyddant yn asesu eich cais, bydd y cyngor yn penderfynu ble rydych yn preswylio fel arfer, a bydd yn edrych ar bethau fel:

• lle rydych chi’n byw
• lle rydych chi’n gweithio
• lle mae gennych chi deulu neu ffrindiau
• y rhesymau pam eich bod wedi dod i fyw i’r ardal
• ble rydych yn bwriadu byw yn y dyfodol
• a ydych wedi bod yn ‘breswylydd arferol’ yn y gorffennol.

A yw pobl o dramor yn gymwys?

Dim ond rhai pobl o dramor sy’n gymwys. Mae’r rheolau’n gymhleth iawn os nad ydych yn ddinesydd y DU a bydd eich hawliau’n dibynnu ar eich statws mewnfudo. Gall y cyngor gysylltu â’r Swyddfa Gartref i wirio’ch statws, felly dylech bob amser gael cyngor arbenigol cyn i chi wneud cais.

Pobl sy’n destun rheolaeth fewnfudo

Yn gyffredinol, mae dinasyddion gwledydd o’r tu allan i’r AEE yn destun rheolaeth fewnfudo ac mae angen caniatâd arnynt i ddod i mewn neu i aros yn y DU.

Mae dinasyddion yr AEE, yr UE a’r Swistir sy’n cyrraedd y DU ar ôl 1 Ionawr 2021 hefyd yn debygol o fod yn destun rheolaeth fewnfudo.

Nid yw’r rhan fwyaf o bobl sy’n destun rheolaeth fewnfudo yn gymwys i gael cymorth digartrefedd. Ond, mae rhai eithriadau. Gallech fod yn gymwys o hyd os:

• oes gennych statws ffoadur.
• bod gennych ganiatâd eithriadol i aros yn y DU, Ynysoedd y Sianel, Ynys Manaw neu Weriniaeth Iwerddon, ac nid yw eich caniatâd yn nodi na ddylai fod gennych ‘unrhyw hawl i arian cyhoeddus’.
• rydych yn preswylio fel arfer yn y DU a rhoddwyd eich absenoldeb heb unrhyw amodau (mae hyn yn cynnwys gwladolion yr AEE y rhoddwyd ‘statws preswylydd’ iddynt o dan Gynllun Setliad yr UE).
• mae gennych amddiffyniad dyngarol.
• mae gennych ganiatâd dros dro i aros yn y DU oherwydd eich bod yn ddioddefwr masnachu mewn pobl neu gaethwasiaeth.
• rydych wedi dod i’r DU o Hong Kong ac yn perthyn i gategori penodol o bobl ag arhosiad cyfyngedig (mae angen i chi hefyd fod yn preswylio’n arferol yn y DU).
• os ydych yn ddinesydd Afghanistan sy’n dod o fewn categori penodol o berson y rhoddwyd caniatâd iddo/iddi gael arhosiad.
• gadawsoch Afghanistan oherwydd cwymp llywodraeth Afghanistan ym mis Awst 2021.
• roeddech yn byw yn yr Wcrain ac wedi gadael oherwydd yr achosion o drais ym mis Chwefror 2022, neu’n byw yn y DU bryd hynny ac yn gymwys o dan y ‘Cynllun Nawdd Cartrefi i’r Wcráin’ neu ‘Cynllun Teulu Wcráin’.
• roeddech yn byw yn Swdan ac wedi gadael oherwydd yr achosion o drais ym mis Ebrill 2023.
• roeddech yn byw yn Israel, y Lan Orllewinol, Llain Gaza, Dwyrain Jerwsalem, y Golan Heights neu Libanus ac wedi gadael oherwydd yr achosion o drais ledled y rhanbarth ym mis Hydref 2023.
• bod gennych ganiatâd cyfyngedig i aros yn y DU ar sail ‘parch at fywyd teuluol neu breifat’ o dan Erthygl 8 o’r Confensiwn Hawliau Dynol ac nid yw eich caniatâd yn nodi na ddylai fod gennych ‘unrhyw hawl i arian cyhoeddus’.
• rydych chi’n ddioddefwr gadael priodas drawsgenedlaethol. Mae hyn yn cynnwys os oes gennych ganiatâd i ddod i mewn i’r DU o dan reolau mewnfudo ynghylch cam-drin domestig, ond eich bod yn cael eich atal rhag dod i mewn i’r DU (e.e. mae partner sy’n cam-drin wedi atafaelu eich dogfennau teithio).
• mae gennych ganiatâd cyfyngedig i ddod i mewn i’r DU neu aros ynddi, ac mae’r Swyddfa Gartref wedi codi’r amod sy’n nodi nad oes gennych hawl i gael mynediad at arian cyhoeddus.

Os dywedwyd wrthych nad oes gennych hawl i gael mynediad at arian cyhoeddus, ac eich bod yn ddigartref, efallai y gallwch gael cymorth gan wasanaethau cymdeithasol os oes gennych blant sy’n ddibynnol arnoch.

Mae gan y Rhwydwaith Dim Hawl i Gronfeydd Cyhoeddus (No Recourse to Public Funds Network) offeryn ar-lein i’ch helpu i benderfynu a oes unrhyw gymorth ar gael i chi. Cliciwch yma i ddefnyddio’r offeryn.

 Pobl nad ydynt yn destun rheolaeth fewnfudo

Os nad ydych yn Ddinesydd Prydeinig ac nad ydych yn destun rheolaeth fewnfudo, mae’n debyg y byddwch yn gymwys ar yr amod eich bod yn ‘preswylio fel arfer’ yn y DU.

Mae rhai sefyllfaoedd lle gallwch fod yn gymwys i gael cymorth o hyd, hyd yn oed os nad ydych yn preswylio fel arfer. Mae’r rhain yn cynnwys os ydych yn:

• Dinesydd yr UE/AEE neu’r Swistir sydd wedi cael statws preswylydd cyn-sefydlog o dan Gynllun Setliad yr UE (EUSS)
• Dinesydd yr UE/AEE neu’r Swistir sydd wedi cael statws sefydlog o dan yr EUSS. Fel arfer dim ond ar ôl i chi fyw yn y DU yn barhaus am bum mlynedd cyn gwneud cais i’r EUSS y caniateir hyn.

Gweler ein cyngor ar gyfer gwladolion yr UE a’r AEE am ragor o fanylion.

Mae cyfraith mewnfudo yn hynod gymhleth, felly mynnwch gyngor cyn i chi wneud cais os nad ydych yn siŵr o’ch statws.

Ceiswyr lloches

Os ydych yn ceisio lloches ac nad oes gennych unrhyw le i fyw, efallai y bydd gennych hawl i gymorth gan Fisâu a Mewnfudo y DU tra bod eich cais am loches yn cael ei benderfynu. Mewn rhai achosion, efallai y bydd y gwasanaethau cymdeithasol hefyd yn gallu helpu. Mynnwch gyngor os ydych yn y sefyllfa hon. Gweler y dudalen ar Geiswyr Lloches am ragor o wybodaeth.

Beth os yw rhai o fy aelwyd yn gymwys ac eraill ddim?

Mae’r rheolau ar gyfer aelwydydd â chymhwysedd cymysg yn gymhleth felly mae’n well cael cyngor, yn enwedig os oes gennych chi blant dibynnol. Yn y rhan fwyaf o sefyllfaoedd fel hyn, dylai’r person cymwys wneud cais i’r cyngor am gymorth.

A ddylai’r cyngor roi tŷ brys i mi tra byddant yn penderfynu a ydw i’n ‘gymwys’?

Hyd nes y bydd y cyngor yn penderfynu nad ydych yn ‘gymwys’ dylent barhau i gynnal asesiad o’ch achos.

Os bydd gan y cyngor, cyn gwneud penderfyniad terfynol, reswm i gredu y gallech fod yn ‘gymwys’, yn ddigartref ac mewn ‘angen blaenoriaethol’ yna dylai wneud yn siŵr bod llety brys ar gael i chi. Ar hyn o bryd nid oes rhaid i’r cyngor fod yn sicr eich bod yn gymwys, mae’n rhaid iddo fod â rheswm i gredu y gallech fod. Gall y llety hwn gael ei alw’n ‘lety interim’ a gallwch gael rhagor o wybodaeth amdano yma.

Os bydd y cyngor yn penderfynu’n ddiweddarach nad ydych yn ‘gymwys’ gall ofyn i chi adael unrhyw lety brys y mae wedi’i ddarparu ond mae’n rhaid iddo barhau i ddarparu gwybodaeth gyffredinol, cyngor a chymorth i chi gael cymorth arall i chi.

Beth allaf ei wneud os bydd y cyngor yn dweud nad wyf yn gymwys?

Os bydd y cyngor yn penderfynu nad yw eich cartref yn ‘gymwys’, nid oes ganddo unrhyw ddyletswydd bellach i’ch helpu heblaw rhoi rhywfaint o wybodaeth a chyngor cyffredinol i chi. Os yw’r cyngor eisoes wedi darparu llety brys i chi tra’r oedd yn cynnal gwiriadau ac yn gwneud penderfyniad, yna gall ofyn i chi adael.

Os yw’r cyngor yn ystyried nad ydych yn ‘gymwys’ mae’n rhaid iddo roi gwybod i chi yn ysgrifenedig. Rhaid i’r llythyr esbonio’r rhesymau pam mae’r cyngor wedi dod i’r penderfyniad hwnnw. Rhaid iddo hefyd eich hysbysu o’ch hawl i ofyn am adolygiad o’r penderfyniad o fewn 21 diwrnod. Os bydd hyn yn digwydd, dylech gael cyngor ar unwaith i weld a allwch herio penderfyniad y cyngor. Os na allwch wneud cais am adolygiad, neu os bydd eich adolygiad yn aflwyddiannus, gall cynghorydd eich helpu i ystyried eich opsiynau tai eraill.

Ble gallaf gael cymorth a chyngor?

Os penderfynir nad ydych yn gymwys i gael cymorth ac na ellir herio’r penderfyniad, efallai y gallwch gael cymorth mewn ffyrdd eraill.

Efallai y bydd gan adrannau Gwasanaethau Cymdeithasol cynghorau lleol ddyletswydd i gynorthwyo os:

• rydych chi’n feichiog neu’n bwydo ar y fron
• rydych yn deulu gyda phlant
• rydych yn berson ifanc sydd wedi bod mewn gofal
• os ydych yn oedolyn sydd angen ‘gofal a sylw’, er enghraifft, oherwydd eich bod yn sâl, yn oedrannus neu ag anabledd neu broblem iechyd meddwl.

Dylai adran dai a gwasanaethau cymdeithasol y cyngor gydweithredu i’ch helpu.

Mae Fisas a Mewnfudo y DU yn darparu tai a chymorth arall i bobl sy’n ceisio lloches.

Mae gan y wefan Gwybodaeth Hawliau Tai wybodaeth ddefnyddiol am hawliau tai a budd-daliadau pobl o dramor.

Os oes angen cyngor arbenigol arnoch am eich statws mewnfudo, gallwch ddod o hyd i’ch cynghorydd agosaf drwy ddilyn y ddolen ar wefan Cyngor ar Bopeth.